پیرامونِ واقعیت
من چیز زیادی از اخلاق نمیدانم و نمیخواهم به قضاوت اخلاقی بنشینم و به این و آن امتیاز مثبت و منفی بدهم. نکتهای که میخواهم بگویم این است که واکنشهایی که این نامه برانگیخت، واکنشهایی بود که بیشتر جنبهی قضاوت اخلاقی به نفع این شخص یا به ضرر آن یکی بود. اما کسی به این نپرداخت که "واقعگرایی" یکی از پیچیدهترین مفاهیم در هنر به طور عام و در سینما به طور خاص است. و یا حتا تعهد اخلاقی هنرمند.
نکته اینجاست که در طول تاریخ هنر، واقعیت، مفهومی بوده که برداشتهایِ گوناگون از آن شده و هنوز هم میشود. شاید بتوان ریشههای این برداشتها را در فلسفه جستجو کرد. از آنجا که واقعیت گاه چیزی از پیش موجود بوده و انسان همیشه در جهتِ نزدیک شدن به آن است و گاهی چیزی نیست جز برداشتِ انسان از جهان هستی. بازن معتقد بود با ظهور عکاسی، ثبتِ تصویر، بدونِ واسطهی انسانی و فقط با کمک وسایل مکانیکی، به نوعی کنار گذاشتنِ تفسیر انسانی از واقعیت است. و در تصویر متحرک با اضافه شدنِ بعد زمان، میلِ دیرینهی انسان به ثبت زندگی پاسخ داده شده است. اما امروز میدانیم که تصویر، نیرومندترین ابزار دستِ رسانههاست برایِ اینکه چیزی را که واقعیت ندارد، واقعی جلوه دهند. برایِ مثال میتوان به دستکاریهایی که برخی روزنامهها و خبرگزاریها در تصاویر انجام میدهند اشاره کرد. یا دهها دوربینی که یک تظاهراتِ دولتی را پوشش میدهند. و یا جلوگیری از تصویربرداریِ راهپیماییهایِ سبزها.
حالا تصور کنید کسی فیلمی ساخته که در آن با تکنیکی فوقالعاده تصاویر راهپیماییهایِ سبزها را نشان میدهد. آیا این صحنهها واقعیتاند؟ کمی محافظهکارانهتر: آیا این صحنهها جلوهای از واقعیتاند؟ یا تلاشی برایِ باوراندن اینکه واقعیاند؟ احتمالن به راحتی نتوانیم موضعگیری کنیم و بگوییم که باید این صحنهها را در کلِ متن ببینیم و بسنجیم.
بنابراین از دو جور واقعگرایی میتوان حرف زد: یکی تلاش برایِ اینکه وانمود کنیم چیزی که به مخاطب نشان میدهیم واقعیت است، و دوم تلاش برایِ انتقال "چیزی که فکر میکنیم واقعیت است" به بیننده. البته به راحتی میتوان صورتِ مساله را پاک کرد و گفت که امکان ندارد بتوان در هنر به واقعیت دست یافت و خیال همه را راحت کرد، اما این موضعگیری به هیچ وجه به معنایِ این نیست که واقعگرایی، وسوسهی دائمی بخشی از هنر و هنرمندان است. و مخاطب، به خصوص مخاطبِ ایرانی، اولین و قویترین معیاری که برایِ ارزیابیِ یک اثر هنری دارد، میزانِ ارتباطِ اثر با واقعیت است.
